Kredyt samochodowy w Polsce – elementy procedury kredytowej - część 1 

1. Determinanty procedury kredytowej w Polsce

Kredyt samochodowy to rodzaj kredytu bankowego, udzielanego przez bank lub instytucję upoważnioną, przeznaczony na zakup pojazdu nowego lub używanego. Według definicji GUS jest to kredyt przeznaczony na zakup nowego lub używanego środka transportu, który posiada ważny dowód rejestracyjny. Zabezpieczeniem jest cesja zapisana w dowodzie rejestracyjnym, a więc pojazd na którego zakup udzielono kredytu. Zwykle kredytodawca zapisuje w umowie kredytowej również obowiązek zapewnienia przez cały okres kredytowania polisy autocasco na kredytowany pojazd wraz z cesją praw do ewentualnego odszkodowania na udzielającą kredytu instytucję.

Na rygorystyczność procedury kredytowej w Polsce w dużej mierze wpływa tzw. rekomendacja T[1] – dokument wystosowany przez Komisję Nadzoru Finansowego do wszystkich banków objętych przepisami prawa polskiego, dotyczący dobrych praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem detalicznych ekspozycji kredytowych. Celem rekomendacji T jest wdrożenie praktyk minimalizujących ryzyko związane z detalicznymi ekspozycjami kredytowymi w bankach – czyli na tzw. rynku „consumer finance”. Rekomendacja definiuje wymogi stabilności i ostrożności banków oraz reguły zarządzania ryzykiem. Wiele zapisów rekomendacji T odnosi się stricte do procesów zarządzania ryzykiem przez banki, nie mających wielkiego przełożenia na warunki kredytów.

Dla kredytobiorców najistotniejszymi kwestiami określonymi w rekomendacji T, są brak odgórnie ustalonego maksymalnego wskaźnika DtI (ang. Debt to Income), czyli relacji łącznych obciążeń kredytowych kredytobiorcy do jego dochodów netto.  Jeszcze do około połowy 2013 roku musiał on wynosić najwyżej 50 proc. dla klientów zarabiających poniżej średniej krajowej i 65 proc. dla pozostałych. Obecnie każdy bank samodzielnie ustala akceptowalny poziom wskaźnika Debt to Income. Rekomendacja T definiuje także sytuacje, w których bank może zastosować uproszczone metody oceny zdolności kredytowej, np. dla klientów detalicznych kwota kredytu na uproszczonych zasadach nie może przekraczać przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw.

Należy także pamiętać o ogólnie panujących dobrych obyczajach i zasadach w analizie kredytowej. W zależności od tego, czy o kredyt ubiega się klient detaliczny, czy osoba prawna, analiza kredytowa kredytobiorcy ma specyficzne cechy. W przypadku klientów detalicznych i udzielanych im kredytów konsumpcyjnych większe znaczenie ma analiza jakościowa, polegająca na ocenie cech indywidualnych kredytobiorcy, które mają wpływ na jego skłonność do spłaty zobowiązania wobec banku. W odniesieniu do kredytów gospodarczych dominującą rolę w analizie kredytowej ma aspekt ekonomiczno-finansowy (analiza ilościowa).

Dodatkowo każda osoba zajmująca się kredytem, choć w najmniejszym stopniu, musi być zatrudniona przez bank na podstawie umowy o pracę – by w razie czego dało się wobec niej wyciągnąć właściwe konsekwencje – oraz odpowiednio przeszkolona zarówno w zakresie tematyki „prania brudnych pieniędzy”, rekomendacji Komisji Nadzoru Finansowego oraz Ustawy Prawo Bankowe.

Procedura kredytowa w każdym banku udzielającym finansowania na samochody zajmuje miejsce szczególne, ulega stałej aktualizacji i jest przedmiotem częstej dyskusji podczas spotkań zarządu. Bankom zależy aby procedura jednocześnie zabezpieczała bank przed niewypłacalnością korzystających, zapewniała zgodność z wymogami stawianymi przez prawodawców i Komisję Nadzoru Finansowego, czyniła ofertę banku atrakcyjną dla klientów i była dokumentem przejrzystym dla posługujących się nią na co dzień analityków. W przeciwieństwie do procedury leasingowej nie może być ona dowolnie interpretowana w zależności od przypadku i traktowana jako sugestia, procedura kredytowa jest zbiorem wytycznych dotyczących ścisłego schematu postępowania w danej sytuacji.

2. Czynności wstępne

Procedura kredytowa rozpoczyna się już w salonie samochodowym wraz z podjęciem przez klienta decyzji o tego typu finansowaniu pojazdu i przedstawieniu przez sprzedawcę oferty na kredyt w rozumieniu art. 66 §1 Kodeksu Cywilnego.

Oferta obejmuje ustalone przez obie strony parametry kredytu, do których należą:

  • długość trwania umowy kredytowej (praktyka finansowania samochodów osobowych pokazuje, że najczęściej umowa trwa od 12 do 72 miesięcy, choć w istocie nie ma żadnych wymogów i rekomendacji dotyczących minimalnego i maksymalnego dopuszczalnego okresu trwania takiej umowy),
  • wkład własny (jest to kwota jaką ponosi kredytobiorca na początku umowy kredytowej, jak powyżej procedura zezwala na stosowanie dowolnego rozmiaru wkładu własnego, wyższy wkład własny gwarantuje jednak wyższe prawdopodobieństwo pozytywnego rozpatrzenia wniosku),
  • miesięczna rata kredytu (miesięcznie zobowiązanie kredytowe – również może być dowolnie dostosowywane, jak w przypadku leasingu – ustala się wówczas szczegółowy harmonogram spłaty),
  • oprocentowanie kredytu (według stałej lub zmiennej stopy procentowej opartej na podstawowej stopie procentowej banku powiększonej o marżę – wysokość oprocentowania decyduje o wysokości raty odsetkowej, możliwej do amortyzacji).

oraz opcjonalnie:

  • rata balonowa (ostatnia rata, która jeśli jest ustanowiona nie jest obowiązkowa dla kredytobiorcy, jeśli nie zdecyduje się on jej zapłacić pojazd staje się własnością instytucji finansowej).

W każdym banku kredytu udziela się osobom i podmiotom posiadającym zdolność kredytową, lecz sam fakt posiadania przez klienta zdolności kredytowej nie jest wobec banku zobowiązujący w kwestii udzielenia go. Zgodnie z postanowieniami art. 70 ust. 2 ustawy Prawo Bankowe przewiduje się jednak możliwość udzielenia kredytu kredytobiorcy nieposiadającemu zdolności kredytowej. 

Bank może udzielić takiego kredytu pod warunkiem:

  • ustanowienia szczególnego sposobu zabezpieczenia spłaty kredytu w postaci przewłaszczenia na zabezpieczenie, bank staje się wówczas współwłaścicielem pojazdu w 50 proc. (dodatkowo bank wpisany jest w dowodzie rejestracyjnym kredytowanego pojazdu jako współwłaściciel);
  • przedstawienia programu naprawczego, pozwalającego na uzyskanie zdolności kredytowej w najbliższym czasie – w przypadku finansowania pojazdów, program naprawczy powinien obejmować projekcję przepływów pieniężnych na najbliższy rok wraz z udokumentowaniem źródeł przychodów firmy przyjętych do kalkulacji (np. na podstawie przedstawionego kontraktu).

W indywidualnych przypadkach, które zwyczajowo wymagają zgody Prezesa Banku lub Członka Zarządu możliwe jest także ustanowienie szczególnego zabezpieczenia, w tym:

  • pełnomocnictwa do dysponowania rachunkiem bankowym, np. poprzez potrącenie bądź pobieranie kwoty niespłaconego w terminie długu;
  • blokadę środków na rachunku bankowym (lokacie) dokonywanej na zlecenie kredytobiorcy – posiadacza rachunku;
  • kaucję, na mocy której kredytobiorca składa bankowi jako zabezpieczenie papiery wartościowe na okaziciela lub sumę pieniężną, które stanowią zabezpieczenie na wypadek niespłacenia długu w terminie;
  • oświadczenie klienta o zwrocie podatku VAT na rzecz banku (przekazanie kwoty zwrotu ma pierwszeństwo przed: zaliczeniem tej kwoty na poczet zaległości podatkowych i bieżących zobowiązań podatkowych ujawnionych po złożeniu deklaracji wykazującej zwrot podatku, oraz przed realizacją zajęcia wierzytelności z tytułu zwrotu podatku w postępowaniu egzekucyjnym, otrzymanego przez organ podatkowy po dniu złożenia deklaracji wykazującej zwrot).

Bank może dodatkowo wymagać zabezpieczenia spłaty kredytu w postaci weksla prywatnego kredytobiorców, poręczonego przez współmałżonków, po uprzednim dokonaniu oceny majątku osobistego kredytobiorcy i poręczycieli lub też poręczenia cywilno-prawnego po uprzednim zbadaniu zdolności kredytowej poręczycieli oraz ich współmałżonków.

2. Czynności  związane z oceną zdolności kredytowej

Ocena kredytobiorców jest przeprowadzana za pomocą tzw. karty scoringowej. Na podstawie oceny scoringowej każdy analizowany wniosek kredytowy otrzymuje liczbę punktów i na jej podstawie jest klasyfikowany do poszczególnych wewnętrznych grup ryzyka. Karta scoringowa automatycznie proponuje decyzję kredytową wydając jedną z trzech możliwych rekomendacji (automatyczna akceptacja, manualna decyzja, półautomatyczne odrzucenie). W zależności od liczby przyznanych punktów, decyzja jest wydawana ręcznie (rekomendacja manualna lub półautomatyczne odrzucenie), lub automatycznie (rekomendacja automatyczna akceptacja) po spełnieniu dodatkowych reguł.

W przypadku automatycznej akceptacji nie jest wymagana dodatkowa opinia i decyzja analityka kredytowego. W przypadku manualnej decyzji musi zostać ona wyrażona opinią dwóch analityków, przy czym druga opinia jest wiążąca. Każdy produkt kredytowy posiada swoje własne punkty odcięcia (tzw. cut-offs), które determinują przynależność kredytu do jednej z trzech grup.

Pomimo wystarczającej ilości punktów, poniższe kryteria dyskwalifikują możliwość automatycznej akceptacji mimo spełnionego wymogu punktowego w karcie scoringowej:

  • odstępstwo od procedury,
  • walutą finansowania nie jest złoty,
  • klient posiada znaczne zaległości w spłacie,
  • klient należy do niezidentyfikowanej grupy kapitałowej,
  • cena pojazdu przekracza ustaloną kwotę i brakuje wystarczającego wkładu własnego,
  • całkowita kwota finansowania wraz z zaakceptowanym wcześniej wnioskiem a jeszcze nie uruchomionym przekracza określony limit,
  • klient widnieje na wewnątrzbankowej czarnej liście,
  • długość okresu finansowania przekracza określony czas,
  • w ciągu miesięcy klient wnioskował o finansowanie i jego wniosek został odrzucony lub przed klientem postawiono dodatkowe wymagania,
  • kalkulacja loan-to-value (LTV) przekracza 100 proc.,
  • klient został zaklasyfikowany jako klient flotowy,
  • okres od założenia działalności gospodarczej dla przedsiębiorców jest krótszy niż 6 miesięcy,
  • brak minimalnego wkład własnego.

Jednocześnie w przypadku, gdy którykolwiek z wyżej wymienionych warunków nie jest spełniony, wniosek przechodzi w niższy status – wymaga akceptacji ręcznej oraz opinii i decyzji analityków kredytowych. W każdym przypadku decyzja podjęta na podstawie kart scoringowej może zostać zmieniona przez co najmniej dwóch analityków przy zachowaniu tzw. „zasady czterech oczu”. W przypadku rekomendacji o półautomatycznym odrzuceniu ostateczna akceptacja wniosku wiąże się z decyzją podjętą przez Prezesa Banku lub Członka Zarządu.

Kredyt samochodowy może zostać wykorzystany na zakup pojazdów zarówno nowych jak i używanych. W przypadku używanych należy jednak pamiętać o pochodzeniu oraz prawie własności – musi być ono należycie udokumentowane i nie może budzić wątpliwości. Niezbędne jest także posiadanie dokumentu potwierdzającego cenę pojazdu czyli wyceny sporządzonej przez wyspecjalizowanych sprzedawców dealera lub wyceny rzeczoznawcy rekomendowanego przez bank.

Ostatnim krokiem w przypadku kredytowania pojazdu używanego jest sprawdzenie go w policyjnym rejestrze pojazdów skradzionych. Regułą jest także to, że wiek finansowanego samochodu do zakończenia umowy kredytu nie może przekroczyć od 8 do 10 lat w zależności od typu pojazdu, rodzaju kredytu, wybranych parametrów i oceny zdolności kredytowej. Wszelkie odstępstwa od tych reguł wymagają zgody Prezesa Banku, Członka lub doświadczonych analityków kredytowych.



[1] Rekomendacja T dotycząca dobrych praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem detalicznych ekspozycji kredytowych, Komisja Nadzoru Finansowego