Obowiązki informacyjne firm inwestycyjnych jako element ochrony ich klientów

1. Istota Dyrektywy MIFID

Zasady ochrony klientów form inwestycyjnych w Polsce wynikają w zasad określonych w Dyrektywie w sprawie rynków instrumentów finansowych (ang. Markets in Financial Instruments Directiv, dalej – Dyrektywa MiFID)[1]. Dyrektywa MIFID została przyjęta w 2004 r. w celu sprostania dynamicznym zmianom technologicznym oraz rozwojowi innowacyjnych produktów na europejskich rynkach finansowych.

Celem Dyrektywy MiFID jest podwyższenie stopnia harmonizacji usług finansowych tak, aby zagwarantować klientom wyższy poziom ochrony ich inwestycji oraz zwiększenie transparentności działania firm inwestycyjnych. Dyrektywa MIFID określa wspólne ramy prawne dla świadczenia usług inwestycyjnych w państwach Unii Europejskiej, oraz w Islandii, Norwegii i Liechtensteinu, które to państwa także zaadoptowały dyrektywę do swoje systemu prawnego, w celu zwiększenia konkurencji na rynku.

Ochrona inwestorów na postawie Dyrektywy MiFID wynika z harmonizacji przepisów we wszystkich krajach członkowskich. Poszczególne regulacje Dyrektywy określają szczegółowe mechanizmy ochrony interesów inwestorów poprzez ich wpisanie w zasady prowadzenia działalności firm inwestycyjnych (ang. conduct of business rules), takich jak:

  • obowiązki informacyjne – firma inwestycyjna musi przekazać klientowi wszystkie istotne informacje dotyczące konfliktu interesów, struktury organizacyjnej, świadczonych usług, opłat i prowizji, polityki realizacji zleceń i zasad najlepszego wykonania;
  • polityka realizacji zleceń – firmy inwestycyjne muszą przyjąć jasne procedury realizacji zleceń składanych przez klientów. Regulacje te muszą zawierać zasady wyboru rynków, na który przesyłane są zlecenia oraz monitorowania tych rynków w celu ich ewentualnej zmiany, jeśli można osiągnąć lepsze wykonanie zleceń;
  • zasada najlepszego wykonania – obowiązkiem firm inwestycyjnych jest działanie w najlepszym interesie klienta, tak aby zapewnić najlepsze warunki realizacji zleceń klientów. W celu określenia, czy zlecenia realizowane są należycie należy wziąć pod uwagę wiele czynników takich jak: wielkość transakcji, cenę, czas realizacji, efektywność rozliczenia oraz prowizje i opłaty;
  • zasady zarządzania konfliktem interesów – obowiązek unikania, a gdzie to niemożliwe, ograniczania konfliktu interesów pomiędzy firmą inwestycyjną a klientem lub pomiędzy klientami tej samej firmy inwestycyjnej.

Postanowienia Dyrektywy MIFID obowiązują w Polsce na mocy ustawy o zmianie ustawy o obrocie instrumentami finansowymi oraz niektórych innych ustaw z 2008r. oraz  rozporządzenie Ministra Finansów w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych z 2009r.

2. Klasyfikacja klientów firmy inwestycyjnej

Dyrektywa MiFID dokonuje podziału klientów firmy inwestycyjnej na dwie kategorie, tj. :

  • klientów detalicznych oraz
  • klientów branżowych (profesjonalnych).

Oddzielną grupę podmiotów stanowią uprawnieni kontrahenci.

Przesłanką powyższego podziału jest założenie, że różne grupy klientów wymagają różnego stopnia ochrony prawnej, ponieważ różnią się oni wiedzą i doświadczeniem w zakresie inwestowania oraz celem inwestycji. W ten sposób stopień ochrony inwestycyjnej w MIFID jest dopasowany do specyfiki klientów. W konsekwencji klienci detaliczni są objęci znacznie szerszym zakresem ochrony niż klienci branżowi, a uprawnieni kontrahenci są w praktyce wyłączeni z ochrony prawnej.

Dyrektywa MiFID definiuje klientów detalicznych na zasadzie negatywnej selekcji. Tym samym klientem detalicznym jest klient firmy inwestycyjnej, który nie spełnia kryteriów dla klientów branżowych. W praktyce klientami detalicznymi są osoby fizyczne, małe i średnie przedsiębiorstwa oraz osoby prawne, które nie są instytucjami finansowymi lub instytucjami publicznymi. Nota bene, klientem detalicznym może być także klient branżowy, który zażąda bycia uznanym za klienta detalicznego i tym samym objęcia go pełnym zakresem ochrony.

Klientami branżowymi (profesjonalnymi) są klienci instytucjonalni,  tj. licencjonowani i  nadzorowani uczestnicy rynku kapitałowego (np. fundusze inwestycyjne), duże podmioty gospodarcze (np. jeden z warunków to suma bilansowa pow. 20 mln EUR), władze narodowe i regionalne, inwestorzy instytucjonalni wyspecjalizowani w transakcjach finansowych (np.  sekurytyzacji aktywów). Status klienta branżowego może uzyskać także klient detaliczny, który będzie chciał uzyskać dostęp do usług świadczonych przez firmę inwestycyjną dla klientów branżowych. Klient taki musi zadeklarować na piśmie, że chce być traktowany jako klient branżowy. Samo świadczenie nie jest jednak wystarczającą przesłaną do zmiany kategorii. Klient detaliczny rezygnujący z przysługującej mu ochrony musi wykazać się duża aktywnością transakcyjną na właściwym segmencie rynków finansowych z portfelem inwestycyjnym o wartości co najmniej 500 tys. EUR. Dodatkowo klient musi wykazać przynajmniej rocznym doświadczenie w prowadzeniu działalności inwestycyjnej poświadczającej zdobycie odpowiedniej wiedzy.

Odrębną grupę podmiotów, którzy utrzymują stosunki umowne z firmą inwestycyjną są uprawnieni kontrahenci, czyli podmioty, z którymi firma inwestycyjna wchodzi w relacje przy przyjmowaniu i przekazywaniu do realizacji oraz przy realizacji zleceń klientów, jak również w związku z inwestowaniem na własny rachunek. Wprowadzenie do Dyrektywy MIFID zapisów związanych z trybem postępowania firmy inwestycyjnej w kontaktach z kwalifikowanym kontrahentem ma na celu wyłączenie obowiązków związanych głównie z dostosowywaniem usługi lub transakcji do indywidualnej sytuacji klienta oraz z zasadą najlepszego wykonania zleceń. Katalog podmiotów uznanych za uprawnionych kontrahentów zbliżony jest do katalogu inwestorów profesjonalnych i obejmuje on przedsiębiorstwa inwestycyjne, banki, zakłady ubezpieczeń, fundusze emerytalne i podmioty nimi zarządzające i inne instytucje finansowe oraz władze publiczne obsługujące dług publiczny, banki centralne i organizacje pozakrajowe.

Podstawowa różnica między klientem branżowym a uprawnionym kontrahentem polega na tym, że ten drugi nie korzysta z usług świadczonych przez firmę inwestycyjną, czyli nie jest jej klientem. Podobnie, jak w przypadku klientów profesjonalnych, uprawniony kontrahent ma prawo żądać od firmy inwestycyjnej traktowania go jako klienta (w zależności od żądania, jako klienta branżowego lub detalicznego).

3. Zakres obowiązków informacyjnych

W myśl Dyrektywy MIFID w przypadku obowiązków informacyjnych należy uwzględnić, czy dany klient ma status klienta detalicznego czy branżowego. Dyrektywa MiFID zakłada, że klienci branżowi są w stanie samodzielnie stwierdzić jakich informacji potrzebują w celu oszacowania ryzyka i powinny mieć możliwość zwrócenia się do firmy inwestycyjnej z prośbą o dostarczenie potrzebnych informacji.

W przypadku klientów detalicznych, przyjmuje się, że nie są oni w stanie stwierdzić, jakie informacje są im potrzebne do podjęcia racjonalnych decyzji. Z tego powodu Dyrektywa MiFID określa szczegółowe wymagania w stosunku do informacji, jakie muszą zostać dostarczone klientowi detalicznemu. Niezależnie od tego, czy firma inwestycyjna kieruje informacje bezpośrednio do klientów detalicznych lub potencjalnych klientów detalicznych, czy też rozpowszechnia je w taki sposób, że klienci mają dostęp do tych informacji, muszą one być dokładne i nie mogą podkreślać żadnych potencjalnych korzyści płynących z usługi inwestycyjnej lub instrumentu finansowego, o ile jednocześnie wyraźnie nie wskazują wszelkich zagrożeń, jakie się z tym wiążą. Informacje muszą one być przedstawiane w zrozumiały dla przeciętnego klienta indywidualnego. Nie można ukrywać, ani też pomniejszać istotnych faktów lub ostrzeżeń.

Promując swoje usługi, firma inwestycyjna może wykorzystywać historyczne stopy zwrotu, ale nie może uczynić z wyniku inwestycyjnego najważniejszego przekazu. Obliczając i prezentując wynik przeszły, minimalny okres, za który należy go przedstawić to ostatnie 5 lat, a jeśli produkt ma krótszą historię, to pełen okres działania produktu, jednak należy operować na pełnych 12 miesięcznych okresach lub ich wielokrotności. W przypadku symulacji wyniku w oparciu o historyczne wyniki, należy wyraźnie zaznaczyć, że mowa jest o symulacji. Nie wolno wykorzystywać historycznych wyników do symulacji przyszłych stóp zwrotu. Wymogiem jest także ostrzeganie, że dane i wyniki z przeszłości nie dają gwarancji uzyskania podobnych w przyszłości.

Obowiązki informacyjne w zakresie formalnych informacji obejmują informacje o samej firmie inwestycyjnej, jak i jej produktach i świadczonych przez nią usługach.  Szczegółowy zakres informacji obejmuje:

  • wskazanie nazwy i adresu firmy inwestycyjnego, danych teleadresowych umożliwiających klientom skuteczne kontaktowanie się z firmą;
  • wskazanie języków, w których klient może kontaktować się z firmą inwestycyjną i otrzymywać od niego dokumenty i inne informacje;
  • metody komunikacji, z których korzystać należy w kontaktach firmą inwestycyjną z klientem, a w stosownych przypadkach metody wysyłania i odbierania zleceń;
  • oświadczenie potwierdzające, że firma inwestycyjna ma zezwolenie oraz nazwę i adres właściwych władz, które wydały takie zezwolenie,
  • jeżeli firma inwestycyjna działa za pośrednictwem przedstawiciela – oświadczenie potwierdzające ten fakt, w którym wskazuje się państwo członkowskie, w którym zarejestrowany jest przedstawiciel;
  • charakter, częstotliwość i terminy sprawozdań z wykonania usług, które firma inwestycyjna ma świadczyć na rzecz klienta;
  • jeżeli firma inwestycyjna przechowuje instrumenty finansowe lub fundusze klienta – skrótowy opis kroków podejmowanych w celu zapewnienia ochrony takich aktywów, w tym skrócone informacje na temat wszelkich systemów rekompensat lub gwarancji depozytowych właściwych dla danego rodzaju inwestorów, które stosują się do firmy z tytułu prowadzenia przez nie działalności w państwie członkowskim;
  • ogólny opis polityki w zakresie konfliktów interesów prowadzonej przez firmę;
  • każdorazowo na życzenie klienta – dodatkowe informacje na temat polityki w zakresie konfliktu interesów, przekazane na trwałym nośniku lub za pośrednictwem strony internetowej.

Zarówno wymienione powyżej informacje, jak i sama umowa, która będzie wiązać klienta z firmą inwestycyjną powinny być przedstawione z odpowiednim wyprzedzeniem, zanim zapisy umowy zaczną obowiązywać klienta, tak aby klient miał możliwość zapoznania się z nimi. Ze względu na coraz większy stopień komplikacji instrumentów finansowych, jakie są oferowane także klientom detalicznym, Dyrektywa MiFID nakłada obowiązek przekazywania klientom ogólnego opisu charakteru i ryzyka instrumentów finansowych. W informacji tej należy uwzględnić to, czy dany klient zalicza się do kategorii klientów detalicznych czy branżowych. Opis taki musi zawierać wyjaśnienie charakteru danego rodzaju instrumentu oraz ryzyka, jakie się z nim wiąże. Informacja ta musi być na tyle szczegółowa, by umożliwić klientowi podejmowanie świadomych decyzji inwestycyjnych

Wymogi informacyjne dotyczące zabezpieczenia instrumentów finansowych lub aktywów klienta określają, że klienci detaliczni muszą być poinformowani, o sposobie i zasadach  przechowywania ich aktywów. Jeśli rachunki, na których są one przechowywane znajdują się w innym kraju członkowskim, niż ten, z którego pochodzi klient, musi być on poinformowany o wszystkich różnicach z tego wynikających. Klient musi być świadomy o istnieniu oraz warunkach wszelkich zabezpieczeń lub zastawów, które są lub mogą być ustanowione na należących do niego instrumentach finansowych lub jego aktywach.

Istotnym elementem procesu podejmowania racjonalnych decyzji inwestycyjnych jest wiedza o kosztach i opłatach.  Minimalny zakres informacji konieczny do przedstawienia klientom detalicznym zostało określone w Dyrektywie MIFID jako:

  • łączna cena, którą klient ma zapłacić dostawcy w związku z instrumentem finansowym, usługą finansową lub usługą dodatkową, w tym wszelkie związane z tym opłaty, koszty i wydatki oraz wszelkie podatki płatne za pośrednictwem firmy inwestycyjnej lub, jeśli nie można określić dokładnej ceny, podstawę obliczenia tej ceny, tak by klient mógł ją zweryfikować;
  • wskazanie waluty, obowiązującego kursu i kosztu wymiany, jeśli choć część ceny, którą musi zapłacić klient jest podana w walucie obcej;
  • informacje o innych kosztach, w tym podatkach, związanych z transakcjami lub usługą inwestycyjną, którymi może być obciążony klient;
  • określenie sposobu płatności.

MIFID zawiera regulacje dotyczące tzw. “zachęt” (ang. inducements), czyli opłatach, prowizjach lub korzyściach niepieniężnych, przekazywanych przez firmę inwestycyjną na rzecz strony trzeciej (np. sprzedawcy) albo przez stronę trzecią (np. dostawcę produktu) firmie inwestycyjnej. Informacja dla klienta dotycząca „zachęt” musi zostać przekazana przed wykonaniem danej usługi i zawierać charakter i kwotę opłaty, prowizji lub korzyści lub jeżeli nie można tego dokładnie ustalić, metodę obliczania tej kwoty. Klient powinien być w stanie ocenić, czy usługa lub produkt proponowana mu przez sprzedawcę jest efektem dbania o jego dobro, czy też wybór danego produktu związany jest z najwyższą prowizją dla sprzedawcy. Warunkiem dopuszczalności istnienia tego typu zachęt jest poprawa jakości usług świadczonych na rzecz klienta i nie może umniejszać obowiązku firmy inwestycyjnej w zakresie działania w najlepiej pojętym interesie klienta.

Inną dopuszczalną formą zachęt są opłaty, prowizje lub korzyści niepieniężne przekazywane przez firmę inwestycyjną klientowi lub osobie działającej w interesie klienta, albo przez klienta lub osobę działającą w jego imieniu firmie inwestycyjnej oraz właściwe opłaty, które są niezbędne do świadczenia usług, takie jak koszty powiernictwa, opłaty związane z rozliczeniem i wymianą, obciążenia regulacyjne lub opłaty prawne.

Wszelkie formy bonifikaty są niedopuszczalne i uznawane za nieuczciwe, niesprawiedliwe i nieprofesjonalne oraz niezgodnie z najlepiej pojętymi interesami klientów.

Kolejną kategorią informacji, jakie powinien otrzymywać klient są potwierdzenia transakcji. Dyrektywa MiFID wymaga, aby informacje dotyczące realizacji transakcji były dostarczane niezwłocznie po wykonaniu transakcji, a dodatkowo w przypadku klienta detalicznego potwierdzenie transakcji musi zostać przesłane najpóźniej pierwszego dnia roboczego po realizacji zlecenia.  W przypadku klientów korzystających z usługi zarządzania portfelem, powinien on otrzymywać sprawozdania okresowe z częstotliwością 6 miesięczną, a na jego wniosek w okresach 3 miesięcznych. Jeśli klient zażąda potwierdzeń każdej transakcji, sprawozdanie okresowe należy mu dostarczyć raz na 12 miesięcy.



[1]Dyrektywa 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych (zmieniająca dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 93/22/EWG).
Ponadto obecnie obowiązują: Dyrektywa 2006/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 kwietnia 2006 r. zmieniająca dyrektywę 2004/39/WE w sprawie rynków instrumentów finansowych w odniesieniu do niektórych terminów. Dyrektywa Komisji 2006/73/WE z dnia 10 sierpnia 2006 r. wprowadzająca środki wykonawcze do dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do wymogów organizacyjnych i warunków prowadzenia działalności przez przedsiębiorstwa inwestycyjne oraz pojęć zdefiniowanych na potrzeby tejże dyrektywy. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1287/2006 z dnia 10 sierpnia 2006 r. wprowadzające środki wykonawcze do dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do zobowiązań przedsiębiorstw inwestycyjnych w zakresie prowadzenia rejestrów, sprawozdań z transakcji, przejrzystości rynkowej, dopuszczania instrumentów finansowych do obrotu oraz pojęć zdefiniowanych na potrzeby tejże dyrektywy.
W styczniu 2018 r. planowane jest wdrożenie Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/65/UE z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniająca dyrektywę 2002/92/WE i dyrektywę 2011/61/UE oraz Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 600/2014 z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie rynków instrumentów finansowych oraz zmieniające rozporządzenie (EU) nr 648/2012 – tzw. MIFID II.